Nagrywanie rozmów za pomocą telefonu lub dyktafonu stało się bardzo łatwe. Z możliwości tej korzystają między innymi osoby pozostające w sporze z kontrahentem, pracodawcą, byłym partnerem albo członkiem rodziny. Nagranie ma niekiedy zabezpieczyć ustalenia dokonane ustnie, wykazać groźby lub obraźliwe wypowiedzi albo potwierdzić przebieg spotkania.
Najkrótsza odpowiedź brzmi: nagrywanie rozmowy przez jej uczestnika należy odróżnić od podsłuchiwania cudzej rozmowy. Sam fakt, że nagrywający uczestniczy w rozmowie, istotnie zmniejsza ryzyko odpowiedzialności karnej z art. 267 Kodeksu karnego. Nie oznacza jednak, że każde potajemne nagranie jest w pełni zgodne z prawem i może być dowolnie wykorzystywane.
Znaczenie mają przede wszystkim:
- to, czy nagrywający rzeczywiście uczestniczył w rozmowie,
- cel dokonania nagrania,
- charakter rozmowy,
- sposób uzyskania nagrania,
- późniejsze wykorzystanie lub rozpowszechnienie nagrania,
- konieczność ochrony praw lub uzasadnionego interesu nagrywającego.
Nagrywanie własnej rozmowy a podsłuchiwanie innych osób
Kodeks karny penalizuje bezprawne uzyskanie dostępu do informacji nieprzeznaczonej dla sprawcy. Odpowiedzialność może ponieść między innymi osoba, która w celu uzyskania informacji, do której nie jest uprawniona, zakłada albo wykorzystuje urządzenie podsłuchowe, urządzenie wizualne, inne urządzenie lub odpowiednie oprogramowanie. Ujawnienie informacji uzyskanej w taki sposób innej osobie również może stanowić przestępstwo. Ściganie czynów określonych w art. 267 § 1–4 k.k. następuje na wniosek pokrzywdzonego.
Jeżeli dana osoba uczestniczy w rozmowie, kierowane do niej wypowiedzi co do zasady nie są informacjami dla niej nieprzeznaczonymi. Z tego względu samo nagranie rozmowy, w której nagrywający faktycznie bierze udział, zasadniczo nie realizuje znamion klasycznego podsłuchu z art. 267 § 3 k.k.
Inaczej należy ocenić sytuację, gdy osoba:
- pozostawia w pomieszczeniu włączony dyktafon i wychodzi,
- nagrywa rozmowę prowadzoną przez inne osoby, w której sama nie uczestniczy,
- montuje urządzenie podsłuchowe w mieszkaniu, biurze lub samochodzie,
- uruchamia zdalny podsłuch w telefonie innej osoby,
- instaluje oprogramowanie pozwalające śledzić cudze rozmowy lub wiadomości.
W takich przypadkach nagrywający może uzyskiwać informacje, do których nie był uprawniony, co rodzi znacznie poważniejsze ryzyko odpowiedzialności karnej.
Czy potrzebna jest zgoda drugiego uczestnika rozmowy?
Przepisy nie ustanawiają ogólnej zasady, zgodnie z którą uczestnik rozmowy musi zawsze uzyskać zgodę pozostałych osób na jej utrwalenie.
Brak odpowiedzialności karnej za podsłuch nie oznacza jednak automatycznie, że potajemne nagranie nie narusza innych przepisów. Szczególne znaczenie mają tu dobra osobiste rozmówcy, w tym jego prywatność, swoboda wypowiedzi, poufność oraz tajemnica komunikowania się.
Kodeks cywilny chroni dobra osobiste człowieka, a osobie, której dobro zostało zagrożone lub naruszone, przyznaje między innymi roszczenie o zaniechanie działania, usunięcie jego skutków, zadośćuczynienie lub zapłatę odpowiedniej sumy na cel społeczny.
Czy samo potajemne nagranie może naruszać dobra osobiste?
Tak. W wyroku z 31 stycznia 2018 r., sygn. akt I CSK 292/17, Sąd Najwyższy wskazał, że swoboda wypowiedzi obejmuje również możliwość decydowania, czy wypowiedź zostanie utrwalona, w jakiej formie, w jakim celu i przez kogo. Sąd Najwyższy uznał, że potajemne nagrywanie rozmówcy może naruszać jego swobodę wypowiedzi oraz sferę prywatności, a w przypadku osoby prawnej – sferę poufności.
Oznacza to, że odpowiedź na pytanie o legalność nagrania nie może ograniczać się wyłącznie do prawa karnego.
Możliwa jest sytuacja, w której nagrywający nie popełnia przestępstwa z art. 267 k.k., ponieważ uczestniczył w rozmowie, ale jednocześnie narusza dobra osobiste drugiej osoby.
Ocena zależy od konkretnych okoliczności, w szczególności od tego:
- czego dotyczyła rozmowa,
- czy miała charakter prywatny lub poufny,
- czy rozmówca mógł rozsądnie oczekiwać, że jego wypowiedzi nie będą utrwalane,
- czy nagranie było rzeczywiście potrzebne do ochrony praw nagrywającego,
- czy istniał mniej ingerujący sposób zabezpieczenia dowodów,
- czy nagranie zostało komuś udostępnione,
- czy nagrywający wykorzystał tylko niezbędny fragment, czy całość prywatnej rozmowy.
Ochrona uzasadnionego interesu
Naruszenie dobra osobistego nie zawsze prowadzi do odpowiedzialności. Osoba nagrywająca może próbować wykazać, że jej działanie nie było bezprawne, ponieważ służyło ochronie uzasadnionego interesu, realizacji prawa do sądu albo zabezpieczeniu dowodu, którego nie można było uzyskać w inny sposób.
Nie jest to jednak automatyczne usprawiedliwienie każdego nagrania.
Znaczenie może mieć na przykład to, czy nagranie służyło udokumentowaniu:
- gróźb lub przemocy,
- mobbingu albo dyskryminacji,
- ustaleń dotyczących spłaty długu,
- przyznania określonych faktów przez drugą stronę,
- odmowy wykonania obowiązku,
- przebiegu rozmowy, której treść jest następnie kwestionowana.
Im poważniejszy jest interes wymagający ochrony i im trudniej byłoby wykazać daną okoliczność innymi środkami, tym mocniejsze mogą być argumenty przemawiające za nagraniem. Nadal należy jednak zachować proporcjonalność i ograniczyć wykorzystanie materiału do celu, dla którego został sporządzony.
Nagranie a jego rozpowszechnienie
Samo zapisanie rozmowy i opublikowanie jej w Internecie to dwie różne czynności.
Nawet gdy dokonanie nagrania nie stanowi przestępstwa, jego przesłanie innym osobom lub publiczne udostępnienie może naruszać:
- prawo do prywatności,
- dobre imię i cześć rozmówcy,
- tajemnicę komunikowania się,
- poufność informacji,
- tajemnicę przedsiębiorstwa,
- obowiązki pracownicze albo umowne.
Szczególnie ryzykowne jest opublikowanie nagrania:
- w mediach społecznościowych,
- na stronie internetowej,
- w grupie internetowej,
- na komunikatorze obejmującym większą liczbę osób,
- w celu ośmieszenia, wywarcia presji lub zaszkodzenia rozmówcy.
Nagranie wykonane w celu zabezpieczenia swoich praw powinno być przekazywane wyłącznie osobom lub organom, które muszą się z nim zapoznać, na przykład adwokatowi, sądowi, Policji lub prokuraturze. Nie powinno być traktowane jako materiał przeznaczony do publicznego rozpowszechniania.
Czy potajemne nagranie może być dowodem w sprawie cywilnej?
Kodeks postępowania cywilnego przewiduje możliwość przeprowadzenia dowodu z materiału zawierającego zapis dźwięku albo obrazu i dźwięku. Nagranie może więc zostać zgłoszone jako dowód między innymi w sprawie:
- o zapłatę,
- o rozwód,
- o kontakty z dzieckiem,
- o ochronę dóbr osobistych,
- pracowniczej,
- dotyczącej zawartej umowy,
- dotyczącej gróźb lub naruszenia praw strony.
Nie oznacza to jednak, że sąd musi automatycznie uznać każde nagranie za dopuszczalne, wiarygodne i wystarczające do udowodnienia określonego faktu.
Sąd może ocenić między innymi:
- okoliczności powstania nagrania,
- jego kompletność,
- możliwość ingerencji w zapis,
- autentyczność głosów,
- kontekst wypowiedzi,
- zgodność nagrania z pozostałymi dowodami,
- znaczenie nagrania dla rozstrzygnięcia sprawy,
- sposób, w jaki nagranie zostało uzyskane.
W sprawie zakończonej wyrokiem z 30 stycznia 2014 r., sygn. akt IV CSK 257/13, nagranie rozmowy dokonane bez wiedzy rozmówcy było jednym z elementów materiału dowodowego, ocenianym łącznie z dokumentami i zeznaniami świadków. Sąd Najwyższy podkreślił jednak, że w tej konkretnej sprawie nagranie nie było jedyną podstawą rozstrzygnięcia i nie sformułował ogólnej zasady dopuszczalności każdego potajemnego nagrania.
Czy nagranie może być dowodem w sprawie karnej?
W postępowaniu karnym samo niezgodne z prawem uzyskanie dowodu nie oznacza jeszcze automatycznie, że dowód jest niedopuszczalny. Art. 168a k.p.k. stanowi, że dowodu nie można uznać za niedopuszczalny wyłącznie dlatego, że został uzyskany z naruszeniem przepisów postępowania albo za pomocą czynu zabronionego, z wyjątkiem szczególnej sytuacji dotyczącej dowodu uzyskanego przez funkcjonariusza publicznego w związku z pełnieniem obowiązków służbowych wskutek najpoważniejszych naruszeń.
Nie oznacza to jednak, że osoba zdobywająca materiał może bezkarnie naruszać prawo. Należy rozróżnić:
- możliwość wykorzystania materiału w postępowaniu,
- odpowiedzialność osoby za sposób jego uzyskania.
Nawet dowód dopuszczony przez sąd może zostać oceniony jako niewiarygodny, zmanipulowany lub wyrwany z kontekstu.
Nagrywanie rozmów w miejscu pracy
Nagrywanie pracodawcy, przełożonych albo współpracowników jest szczególnie ryzykowne. Oprócz dóbr osobistych znaczenie mają obowiązki lojalności wobec pracodawcy, ochrona informacji poufnych oraz tajemnicy przedsiębiorstwa.
Sąd Najwyższy wskazywał, że potajemne nagrywanie rozmówcy może naruszać jego swobodę wypowiedzi i prywatność. W orzecznictwie dotyczącym stosunków pracowniczych podkreślono również, że nagrywanie niejawnych rozmów pracodawcy może w określonych okolicznościach uzasadniać rozwiązanie umowy o pracę.
Każdą sytuację należy jednak oceniać indywidualnie. Inaczej może zostać ocenione systematyczne podsłuchiwanie cudzych rozmów w firmie, a inaczej nagranie spotkania, w którym pracownik uczestniczy i podczas którego dochodzi do gróźb, mobbingu lub bezprawnych nacisków.
Nagrania w sprawach rodzinnych
Nagrania często pojawiają się w sprawach rozwodowych, alimentacyjnych i dotyczących dzieci. Mogą dokumentować na przykład groźby, sposób odnoszenia się do małżonka, uzgodnienia dotyczące opieki albo przyznanie określonych faktów.
Trzeba jednak pamiętać, że celowe prowokowanie drugiej osoby, zadawanie sugestywnych pytań lub wywoływanie konfliktu tylko po to, aby uzyskać korzystną wypowiedź, może obniżać wartość dowodową nagrania.
Sąd ocenia nie tylko pojedyncze zdanie, ale także:
- całość rozmowy,
- jej kontekst,
- zachowanie obu stron,
- ewentualną prowokację,
- zgodność nagrania z innymi dowodami.
Szczególnej ostrożności wymaga nagrywanie rozmów z udziałem dzieci. Wciąganie dziecka w konflikt dorosłych, wypytywanie go przed włączonym dyktafonem lub nakłanianie do określonych wypowiedzi może działać na niekorzyść osoby, która posługuje się takim materiałem.
Jak zabezpieczyć nagranie, które może być dowodem?
Jeżeli nagranie może zostać wykorzystane w postępowaniu, warto:
- zachować oryginalny plik,
- nie przycinać ani nie montować zapisu,
- wykonać kopię bezpieczeństwa,
- zachować urządzenie, na którym dokonano nagrania,
- zapisać datę, miejsce i uczestników rozmowy,
- sporządzić dokładną transkrypcję,
- wskazać, jakie konkretnie fakty mają zostać wykazane nagraniem,
- nie publikować nagrania w Internecie,
- przed jego wykorzystaniem skonsultować sytuację z adwokatem.
Samo przedstawienie kilku wybranych sekund rozmowy może wywołać zarzut manipulacji. Z tego względu należy zachować pełny zapis, nawet gdy w sądzie ma zostać odtworzony jedynie jego istotny fragment.
Uczestnik rozmowy może co do zasady utrwalić kierowane do niego wypowiedzi bez narażenia się na odpowiedzialność za klasyczny podsłuch z art. 267 k.k. Nie oznacza to jednak, że potajemne nagranie jest zawsze całkowicie legalne.
Nagrywanie bez wiedzy rozmówcy może naruszać jego dobra osobiste, w szczególności prywatność, poufność oraz swobodę wypowiedzi. Jeszcze większe ryzyko wiąże się z udostępnianiem lub publikowaniem nagrania.
Nagranie może zostać wykorzystane jako dowód w sądzie, ale jego dopuszczenie i wartość zależą od okoliczności konkretnej sprawy. Przed dokonaniem nagrania albo jego wykorzystaniem warto rozważyć:
- czy nagranie jest rzeczywiście konieczne,
- jaki interes ma zabezpieczać,
- czy można uzyskać dowód w inny sposób,
- komu nagranie zostanie przekazane,
- czy jego wykorzystanie będzie proporcjonalne do chronionego celu.
Kancelaria Adwokacka Adwokat Karina Dorobisz w Katowicach udziela pomocy prawnej w sprawach dotyczących wykorzystania nagrań jako dowodów, ochrony dóbr osobistych, sporów rodzinnych, pracowniczych i cywilnych.