Realizacja większego kontraktu może przekraczać możliwości jednego przedsiębiorcy. Firma może mieć odpowiednie doświadczenie, ale nie dysponować wystarczającą liczbą pracowników. Inny podmiot może posiadać potrzebny sprzęt lub uprawnienia, lecz nie spełniać wymogów finansowych albo nie mieć doświadczenia wymaganego przez zamawiającego.
W takich sytuacjach przedsiębiorcy mogą zdecydować się na wspólne wykonanie przedsięwzięcia, zawierając umowę konsorcjum. Rozwiązanie to jest często wykorzystywane w branży budowlanej, energetycznej, transportowej, informatycznej i usługowej, a szczególne znaczenie ma w postępowaniach o udzielenie zamówienia publicznego.
Konsorcjum daje możliwość połączenia potencjałów kilku przedsiębiorców, ale jednocześnie wiąże się z istotnymi ryzykami. Sam podział prac pomiędzy uczestnikami nie zawsze oznacza bowiem, że każdy z nich odpowiada wyłącznie za własną część zadania.

Czym jest konsorcjum?
Konsorcjum jest formą współpracy co najmniej dwóch niezależnych podmiotów, które postanawiają wspólnie zrealizować określone przedsięwzięcie.
Umowa konsorcjum nie została odrębnie uregulowana w Kodeksie cywilnym jako jeden z nazwanych typów umów. Jej zawarcie opiera się na zasadzie swobody umów, zgodnie z którą strony mogą ułożyć łączący je stosunek prawny według własnego uznania, pod warunkiem że jego treść lub cel nie sprzeciwiają się ustawie, naturze stosunku prawnego ani zasadom współżycia społecznego.
W praktyce oznacza to, że strony mają znaczną swobodę w określeniu:
- celu współpracy,
- zakresu obowiązków każdego uczestnika,
- sposobu finansowania przedsięwzięcia,
- zasad podziału wynagrodzenia,
- odpowiedzialności za poszczególne zadania,
- sposobu podejmowania decyzji,
- reprezentacji konsorcjum na zewnątrz,
- rozliczenia kosztów i ewentualnych kar,
- zasad zakończenia współpracy.
Treść umowy powinna zostać dostosowana do konkretnego przedsięwzięcia. Inaczej będzie wyglądało konsorcjum utworzone na potrzeby jednego zamówienia budowlanego, a inaczej współpraca kilku przedsiębiorców przy długotrwałym projekcie technologicznym.
Czy konsorcjum jest spółką?
Co do zasady konsorcjum nie jest odrębną spółką ani nowym przedsiębiorcą. Samo zawarcie umowy konsorcjum nie powoduje powstania osobnego podmiotu posiadającego własną osobowość prawną.
Każdy z konsorcjantów nadal prowadzi własną działalność gospodarczą, zachowuje odrębność organizacyjną i majątkową oraz pozostaje osobnym podatnikiem i pracodawcą.
Konsorcjum nie musi być wpisywane do Krajowego Rejestru Sądowego ani do CEIDG. Strony mogą oczywiście zdecydować się na powołanie odrębnej spółki do realizacji danego projektu, ale nie jest to konieczne do prowadzenia współpracy konsorcjalnej.
Nie należy jednak utożsamiać konsorcjum ze spółką cywilną. Chociaż obie formy opierają się na umowie i współpracy kilku podmiotów, ich konstrukcja, cel, sposób prowadzenia spraw oraz konsekwencje podatkowe i organizacyjne mogą być odmienne.
Po co zakłada się konsorcjum?
Najczęstszym celem utworzenia konsorcjum jest połączenie potencjałów kilku przedsiębiorców, którzy osobno nie mogliby ubiegać się o dany kontrakt albo nie byliby w stanie wykonać go w oczekiwanym terminie i zakresie.
Konsorcjum może umożliwić między innymi:
Połączenie doświadczenia
Jeden przedsiębiorca może posiadać doświadczenie w wykonywaniu robót budowlanych, a drugi w instalacjach elektrycznych albo systemach teleinformatycznych. Razem mogą złożyć ofertę na kompleksową realizację inwestycji.
Połączenie personelu i sprzętu
Realizacja większego zamówienia może wymagać zatrudnienia znacznej liczby pracowników, posiadania specjalistycznych maszyn, pojazdów, magazynów lub zaplecza technicznego.
Spełnienie warunków udziału w przetargu
Zamawiający może wymagać określonego doświadczenia, kwalifikacji zawodowych, uprawnień, zdolności technicznej, sytuacji ekonomicznej lub finansowej. W określonych granicach wykonawcy wspólnie ubiegający się o zamówienie mogą wykazywać spełnienie tych warunków łącznie.
Podział zakresu prac
Każdy konsorcjant może odpowiadać operacyjnie za tę część zamówienia, w której się specjalizuje. Pozwala to sprawniej zorganizować realizację kontraktu i ograniczyć konieczność korzystania z podwykonawców.
Rozłożenie kosztów i ryzyka
Większe kontrakty wymagają niekiedy znacznych nakładów początkowych, finansowania materiałów, zabezpieczenia należytego wykonania umowy albo utrzymywania licznego personelu. Współpraca kilku przedsiębiorców może ułatwić udźwignięcie tych obciążeń.
Wejście na nowy rynek
Mniejsza firma może dzięki konsorcjum uczestniczyć w większym projekcie, zdobyć doświadczenie oraz poznać wymagania danego sektora. Sam udział w konsorcjum nie oznacza jednak automatycznie, że każdy jego członek będzie mógł później wykazywać doświadczenie w całym zakresie kontraktu. Znaczenie ma to, jakie prace dany przedsiębiorca rzeczywiście wykonywał.
Konsorcjum w zamówieniach publicznych
Prawo zamówień publicznych wprost przewiduje możliwość wspólnego ubiegania się przez wykonawców o udzielenie zamówienia. Wykonawcy muszą wówczas ustanowić pełnomocnika do reprezentowania ich w postępowaniu albo do reprezentowania w postępowaniu i zawarcia umowy. Zamawiający nie może natomiast wymagać, aby już na etapie składania oferty wykonawcy przyjęli konkretną formę prawną.
W praktyce pełnomocnik jest najczęściej określany jako lider konsorcjum.
Czy umowę konsorcjum trzeba dołączyć do oferty?
Prawo zamówień publicznych nie wprowadza ogólnego obowiązku dołączania całej umowy konsorcjum już do składanej oferty. Konieczne jest natomiast prawidłowe pełnomocnictwo dla podmiotu reprezentującego wykonawców.
Jeżeli oferta konsorcjum zostanie wybrana, zamawiający może przed zawarciem umowy o zamówienie publiczne zażądać przedstawienia kopii umowy regulującej współpracę wykonawców.
Nie oznacza to jednak, że strony powinny czekać z uzgodnieniem zasad współpracy do rozstrzygnięcia postępowania. Najważniejsze kwestie, w szczególności podział prac, kosztów i odpowiedzialności, powinny zostać ustalone jeszcze przed złożeniem wspólnej oferty.
Jaką rolę pełni lider konsorcjum?
Lider konsorcjum jest podmiotem, który reprezentuje pozostałych uczestników wobec zamawiającego lub kontrahenta.
Zakres jego uprawnień powinien wynikać z pełnomocnictwa oraz umowy konsorcjum. Lider może być upoważniony między innymi do:
- złożenia oferty,
- podpisywania dokumentów i oświadczeń,
- prowadzenia korespondencji z zamawiającym,
- składania wyjaśnień i uzupełnień,
- zawarcia umowy głównej,
- odbierania poleceń oraz informacji,
- koordynowania realizacji kontraktu,
- wystawiania faktur lub odbierania płatności – jeżeli strony tak ustalą,
- reprezentowania konsorcjum w sporze z zamawiającym.
Samo nazwanie danego przedsiębiorcy liderem nie daje mu automatycznie prawa do podejmowania wszystkich decyzji za pozostałych uczestników. Dlatego zakres umocowania powinien być sformułowany precyzyjnie.
Warto również określić, które czynności lider może wykonywać samodzielnie, a które wymagają uprzedniej zgody wszystkich albo określonej większości konsorcjantów. Może to dotyczyć na przykład zaakceptowania robót dodatkowych, zawarcia ugody, zrzeczenia się roszczeń czy zgody na naliczenie kar umownych.
Jak konsorcjum wykazuje spełnianie warunków udziału w postępowaniu?
Utworzenie konsorcjum nie oznacza, że wszystkie zasoby jego członków zawsze można dowolnie zsumować.
Jeżeli warunek dotyczy uprawnień do prowadzenia określonej działalności, musi je posiadać co najmniej ten konsorcjant, który wykona prace wymagające takich uprawnień.
Podobna zasada dotyczy wykształcenia, kwalifikacji zawodowych i doświadczenia. Konsorcjum może polegać na zdolnościach tego członka, który rzeczywiście wykona roboty budowlane lub usługi wymagające danego doświadczenia albo kwalifikacji. Do oferty lub wniosku należy wówczas dołączyć oświadczenie wskazujące, które prace wykonają poszczególni członkowie konsorcjum.
Nie wystarczy więc wskazać, że jeden z uczestników ma wymagane doświadczenie, a następnie całość prac wymagających tego doświadczenia przekazać innemu członkowi, który go nie posiada.
Każdy z wykonawców wspólnie ubiegających się o zamówienie składa również własne oświadczenie dotyczące braku podstaw wykluczenia oraz spełniania warunków w takim zakresie, w jakim powołuje się na własne zdolności.
Zamawiający może także zastrzec, że określone kluczowe zadania muszą zostać osobiście wykonane przez konkretnego członka konsorcjum. Dotyczy to kluczowych zadań w ramach robót budowlanych lub usług oraz prac związanych z rozmieszczeniem i instalacją przy zamówieniach na dostawy.
Odpowiedzialność członków konsorcjum
Jednym z najważniejszych zagadnień, które trzeba przeanalizować przed zawarciem umowy konsorcjum, jest odpowiedzialność za niewykonanie albo nienależyte wykonanie kontraktu.
W przypadku zamówień publicznych członkowie konsorcjum ponoszą co do zasady solidarną odpowiedzialność za wykonanie umowy oraz wniesienie zabezpieczenia należytego wykonania umowy.
Solidarność oznacza, że wierzyciel może żądać spełnienia całości albo części świadczenia:
- od wszystkich zobowiązanych łącznie,
- od kilku z nich,
- albo od jednego, wybranego przez siebie uczestnika.
Dopiero pełne zaspokojenie wierzyciela zwalnia pozostałych dłużników.
Przykład
Konsorcjum tworzą spółki A i B. Zgodnie z ich wewnętrzną umową spółka A wykonuje 70% prac, a spółka B – 30%.
Jeżeli zamówienie zostanie wykonane wadliwie z przyczyn leżących po stronie spółki B, zamawiający może — zależnie od charakteru roszczenia — skierować żądanie również do spółki A. Wewnętrzny podział prac nie musi ograniczać odpowiedzialności konsorcjantów wobec zamawiającego.
Spółka A może następnie dochodzić rozliczenia od spółki B na podstawie umowy konsorcjum i przepisów dotyczących rozliczeń pomiędzy współdłużnikami. Nie zmienia to jednak jej zewnętrznej odpowiedzialności wobec zamawiającego.
Dlatego umowa konsorcjum powinna szczegółowo regulować:
- odpowiedzialność za naruszenia przypisane poszczególnym uczestnikom,
- zasady zwrotu zapłaconych kar umownych i odszkodowań,
- regres pomiędzy konsorcjantami,
- udział w kosztach sporów,
- odpowiedzialność za podwykonawców,
- sposób postępowania w przypadku wezwania jednego członka do zapłaty za uchybienia innego uczestnika.
Konsorcjum a podwykonawstwo – czym się różnią?
Konsorcjum nie jest tym samym co korzystanie z podwykonawcy.
W konsorcjum
Kilku wykonawców wspólnie składa ofertę i wspólnie ubiega się o kontrakt. Każdy z nich jest członkiem grupy wykonawców będącej stroną stosunku z zamawiającym. W zamówieniach publicznych konsorcjanci mogą ponosić solidarną odpowiedzialność za realizację całego zamówienia.
Przy podwykonawstwie
Ofertę składa jeden wykonawca, który po uzyskaniu zamówienia powierza określoną część prac innemu przedsiębiorcy. Podwykonawca nie staje się z tego powodu członkiem konsorcjum ani bezpośrednią stroną umowy głównej z zamawiającym.
Wybór odpowiedniego modelu powinien zależeć między innymi od:
- warunków udziału w postępowaniu,
- zakresu doświadczenia poszczególnych firm,
- rodzaju prac, które mają zostać wykonane,
- poziomu ryzyka, jaki strony są gotowe przyjąć,
- wymagań zamawiającego dotyczących podwykonawstwa,
- zasad odpowiedzialności i rozliczeń.
Konsorcjum może być korzystniejsze, gdy kilka podmiotów musi połączyć swoje doświadczenie i potencjał już na etapie ubiegania się o zamówienie. Podwykonawstwo może być natomiast prostsze, gdy jeden przedsiębiorca samodzielnie spełnia warunki i chce jedynie powierzyć część prac wyspecjalizowanej firmie.
Co powinna zawierać umowa konsorcjum?
Prawo pozostawia stronom znaczną swobodę, ale zbyt ogólna umowa może prowadzić do poważnych konfliktów już podczas realizacji kontraktu.
Dobrze przygotowana umowa powinna określać co najmniej:
1. Strony i cel konsorcjum
Należy wskazać uczestników, przedmiot współpracy oraz kontrakt albo postępowanie, którego dotyczy porozumienie.
2. Czas obowiązywania
Warto rozstrzygnąć, czy konsorcjum działa wyłącznie do zakończenia postępowania, do pełnego wykonania umowy, czy także przez okres gwarancji, rękojmi i późniejszych rozliczeń.
3. Lidera i zakres jego umocowania
Umowa powinna określać kompetencje lidera oraz czynności wymagające zgody pozostałych członków.
4. Szczegółowy podział prac
Należy wskazać, który uczestnik odpowiada za konkretne roboty, dostawy lub usługi oraz jakie zasoby, personel i sprzęt zapewnia.
5. Podział wynagrodzenia i kosztów
Trzeba określić:
- wynagrodzenie każdego uczestnika,
- sposób wystawiania faktur,
- przepływ płatności,
- udział w kosztach wspólnych,
- finansowanie materiałów i zabezpieczeń,
- zasady rozliczania robót dodatkowych,
- konsekwencje opóźnienia płatności przez zamawiającego.
6. Zabezpieczenie należytego wykonania
Umowa powinna rozstrzygać, kto wnosi zabezpieczenie, w jakiej części uczestnicy ponoszą jego koszt oraz kto odpowiada za jego przedłużenie.
7. Kary umowne i odszkodowania
Należy przewidzieć mechanizm przypisywania odpowiedzialności temu konsorcjantowi, którego działanie lub zaniechanie doprowadziło do nałożenia kary albo powstania szkody.
8. Gwarancję i usuwanie wad
Warto określić, kto odpowiada za zgłoszenia gwarancyjne, terminy reakcji, koszty napraw i korespondencję z zamawiającym.
9. Zasady podejmowania decyzji
Umowa powinna wskazywać, czy decyzje zapadają jednomyślnie, większością głosów, czy w określonych sprawach samodzielnie decyduje lider.
10. Poufność i ochrona informacji
Współpraca może wymagać przekazywania danych handlowych, kosztorysów, stawek, baz klientów i informacji technicznych. Zasady korzystania z nich powinny zostać jasno określone.
11. Zasady rozwiązania umowy i wystąpienia uczestnika
Należy przewidzieć konsekwencje niewykonywania obowiązków, utraty uprawnień, niewypłacalności, otwarcia postępowania restrukturyzacyjnego lub upadłościowego oraz próby wycofania się z projektu.
12. Rozwiązywanie sporów
Warto określić sąd właściwy, zasady negocjacji, ewentualną mediację oraz sposób zabezpieczenia dalszej realizacji kontraktu na czas trwania sporu.
Zalety konsorcjum
Prawidłowo zorganizowane konsorcjum może przynieść przedsiębiorcom wiele korzyści:
- dostęp do większych kontraktów,
- możliwość połączenia doświadczenia i potencjału,
- wykorzystanie uzupełniających się specjalizacji,
- podział nakładów organizacyjnych i finansowych,
- zwiększenie zdolności wykonawczej,
- zdobycie doświadczenia przy większych projektach,
- możliwość złożenia bardziej kompleksowej oferty,
- ograniczenie konieczności tworzenia nowej spółki.
Ryzyka związane z konsorcjum
Wspólna oferta oznacza również ryzyka, których nie należy pomijać:
- odpowiedzialność za uchybienia innych uczestników,
- spory o podział wynagrodzenia,
- brak płynności jednego z konsorcjantów,
- niewystarczająco precyzyjny podział prac,
- działania lidera wykraczające poza ustalone kompetencje,
- problem z przypisaniem kosztów kar i napraw,
- niespójna komunikacja z zamawiającym,
- próba wycofania się jednego członka podczas realizacji kontraktu,
- utrata wymaganych uprawnień lub zasobów,
- ryzyko naruszenia prawa konkurencji.
Czy każde konsorcjum jest zgodne z prawem konkurencji?
Samo utworzenie konsorcjum jest legalną i powszechnie stosowaną formą współpracy. Nie oznacza to jednak, że każde porozumienie nazwane „konsorcjum” jest automatycznie dopuszczalne.
Wątpliwości mogą powstać zwłaszcza wtedy, gdy przedsiębiorcy są bezpośrednimi konkurentami i każdy z nich mógłby samodzielnie złożyć ofertę oraz wykonać zamówienie, ale zamiast konkurować, tworzą wspólną strukturę ograniczającą liczbę ofert.
Prezes UOKiK wskazuje, że konsorcjum może zostać uznane za porozumienie ograniczające konkurencję, jeżeli jego rzeczywistym celem jest eliminacja rywalizacji, podział zamówienia albo uzgodnienie warunków ofert, mimo że przedsięwzięcie mogłoby zostać wykonane samodzielnie lub przez mniejszą liczbę podmiotów.
Przed zawarciem porozumienia pomiędzy konkurentami warto więc odpowiedzieć na pytanie, dlaczego wspólna oferta jest gospodarczo uzasadniona. Takim uzasadnieniem może być między innymi brak wystarczających zasobów, konieczność połączenia odmiennych specjalizacji, skala zamówienia albo niemożność samodzielnego spełnienia jego warunków.