Rozstanie rodziców nie oznacza zakończenia relacji dziecka z jednym z nich. Jeżeli dziecko na stałe mieszka z matką albo ojcem, drugi rodzic nadal ma zarówno prawo, jak i obowiązek utrzymywania z nim kontaktów.
W praktyce sposób wykonywania kontaktów bywa jednak jednym z największych źródeł konfliktów po rozstaniu. Problemy pojawiają się m.in. wtedy, gdy rodzice nie potrafią uzgodnić terminów spotkań, jeden z nich odwołuje kontakty w ostatniej chwili, nie wydaje dziecka w ustalonym czasie albo twierdzi, że dziecko samo nie chce spotykać się z drugim rodzicem.
Jak prawidłowo ustalić kontakty z dzieckiem i jakie możliwości daje prawo, gdy ustalone zasady nie są przestrzegane?
Kontakty z dzieckiem są niezależne od władzy rodzicielskiej
Jedna z najważniejszych zasad wynika z art. 113 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.
Rodzice oraz dziecko mają prawo i obowiązek utrzymywania ze sobą kontaktów niezależnie od władzy rodzicielskiej.
Oznacza to, że ograniczenie jednemu z rodziców władzy rodzicielskiej nie powoduje automatycznie ograniczenia jego kontaktów z dzieckiem. Nawet pozbawienie władzy rodzicielskiej samo w sobie nie jest równoznaczne z zakazem kontaktowania się z dzieckiem.
Kontakty i władza rodzicielska to dwie odrębne instytucje.
Kodeks rodzinny i opiekuńczy wskazuje również, że kontakty mogą obejmować nie tylko osobiste spotkania, ale m.in.:
- odwiedziny,
- zabieranie dziecka poza miejsce jego stałego pobytu,
- wspólne spędzanie czasu,
- rozmowy telefoniczne,
- korespondencję,
- kontakt za pomocą komunikatorów i innych środków komunikacji elektronicznej.
Podobnie brak zapłaty alimentów nie daje drugiemu rodzicowi prawa do samodzielnego „zawieszenia” kontaktów z dzieckiem. Obowiązek alimentacyjny i kontakty z dzieckiem należy traktować odrębnie.
Czy rodzice muszą iść do sądu, aby ustalić kontakty?
Nie.
Jeżeli rodzice są w stanie współpracować, mogą sami ustalić sposób kontaktowania się z dzieckiem.
Zgodnie z art. 113¹ k.r.o., gdy dziecko przebywa stale u jednego z rodziców, rodzice powinni wspólnie określić sposób utrzymywania kontaktów przez drugiego z nich, kierując się przede wszystkim dobrem dziecka i biorąc pod uwagę jego rozsądne życzenia. Dopiero gdy porozumienie nie jest możliwe, rozstrzyga sąd opiekuńczy.
Przy poprawnych relacjach rodziców czasami wystarcza elastyczne ustalenie, że konkretne terminy będą uzgadniane na bieżąco.
Jeżeli jednak między rodzicami występuje konflikt, znacznie bezpieczniejsze jest określenie kontaktów w sposób precyzyjny.
Jak dokładnie ustalić kontakty z dzieckiem?
Dobre porozumienie dotyczące kontaktów powinno pozostawiać możliwie mało przestrzeni do późniejszych sporów interpretacyjnych.
Można określić w nim m.in.:
- które weekendy miesiąca dziecko spędza z drugim rodzicem,
- godziny rozpoczęcia i zakończenia kontaktu,
- kto odbiera i odwozi dziecko,
- kontakty w tygodniu,
- sposób spędzania świąt Bożego Narodzenia i Wielkanocy,
- ferie zimowe i wakacje,
- urodziny dziecka i rodziców,
- inne ważne dni,
- możliwość nocowania u drugiego rodzica,
- zasady kontaktów telefonicznych lub przez komunikatory,
- sposób informowania o przeszkodach uniemożliwiających spotkanie.
Zamiast więc ustalenia:
ojciec ma prawo spotykać się z dzieckiem w dogodnych terminach po wcześniejszym uzgodnieniu z matką
w przypadku konfliktowych relacji znacznie bardziej użyteczne jest precyzyjne określenie dni, godzin, miejsca odbioru i odprowadzenia dziecka.
Im bardziej niejednoznaczne są zasady kontaktów, tym większe ryzyko kolejnego sporu dotyczącego tego, czy rzeczywiście doszło do ich naruszenia.
Co zrobić, gdy rodzice nie potrafią się porozumieć?
Wtedy można złożyć do sądu wniosek o uregulowanie kontaktów z dzieckiem.
Sprawę rozpoznaje sąd opiekuńczy, czyli co do zasady sąd rejonowy – wydział rodzinny i nieletnich właściwy dla miejsca zamieszkania dziecka.
We wniosku warto przedstawić własną propozycję kontaktów w sposób możliwie szczegółowy.
Nie wystarczy więc wskazać, że rodzic chce „częstszych kontaktów z dzieckiem”. Można od razu zaproponować konkretny harmonogram obejmujący zwykłe tygodnie, weekendy, wakacje, ferie i święta.
Od wniosku wszczynającego postępowanie nieprocesowe pobierana jest co do zasady opłata stała 100 zł.
Kontakty z dzieckiem w czasie sprawy rozwodowej
Jeżeli pomiędzy rodzicami trwa sprawa o rozwód lub separację, kwestia kontaktów z ich wspólnym małoletnim dzieckiem może zostać uregulowana w tym postępowaniu.
Co istotne, nie trzeba zawsze czekać na prawomocny wyrok rozwodowy.
Jeżeli sytuacja wymaga szybkiego uporządkowania, można wystąpić o zabezpieczenie kontaktów na czas trwania procesu. Pozwala to ustalić zasady spotkań obowiązujące jeszcze przed ostatecznym zakończeniem sprawy.
Jeżeli natomiast rodzice są zgodni co do kontaktów, sąd – na ich zgodny wniosek – może nie orzekać o kontaktach w wyroku rozwodowym. Kodeks rodzinny i opiekuńczy przewiduje taką możliwość wprost.
Czym kieruje się sąd, ustalając kontakty?
Najważniejszym kryterium jest zawsze dobro dziecka.
Nie chodzi więc o matematyczne podzielenie czasu dziecka pomiędzy rodziców ani o „wynagrodzenie” któremuś z nich rozpadu związku.
Znaczenie mogą mieć m.in.:
- wiek dziecka,
- jego relacja z każdym z rodziców,
- dotychczasowy sposób sprawowania opieki,
- szkoła lub przedszkole,
- zajęcia dodatkowe,
- miejsce zamieszkania rodziców,
- możliwości organizacyjne,
- stan zdrowia dziecka,
- zdolność rodziców do współpracy,
- rozsądne życzenia samego dziecka.
W bardziej konfliktowych sprawach sąd może również korzystać z opinii specjalistów, w tym opinii Opiniodawczego Zespołu Sądowych Specjalistów.
Czy sąd musi uwzględnić zdanie dziecka?
Stanowisko dziecka może mieć istotne znaczenie, ale nie oznacza to, że małoletni samodzielnie „decyduje”, czy kontakty będą się odbywać.
Kodeks rodzinny i opiekuńczy nakazuje brać pod uwagę rozsądne życzenia dziecka, odpowiednio do jego wieku i stopnia dojrzałości.
Im starsze i bardziej dojrzałe jest dziecko, tym większe znaczenie praktyczne może mieć jego stanowisko.
Sąd powinien jednak badać również przyczyny określonej postawy dziecka. Szczególnie w mocno skonfliktowanych rodzinach samo stwierdzenie:
dziecko nie chce iść do ojca
albo
dziecko nie chce jechać do matki
nie musi jeszcze wyjaśniać rzeczywistych przyczyn braku kontaktu.
Czy sąd może ograniczyć kontakty?
Tak.
Jeżeli wymaga tego dobro dziecka, sąd może ograniczyć sposób utrzymywania kontaktów.
Może m.in.:
- zakazać zabierania dziecka poza jego miejsce stałego pobytu,
- ustalić spotkania wyłącznie w obecności drugiego rodzica, kuratora lub innej wskazanej osoby,
- ograniczyć kontakt do określonych sposobów porozumiewania się na odległość,
- zakazać określonych form kontaktowania się.
Jeżeli natomiast utrzymywanie kontaktów poważnie zagraża dobru dziecka albo je narusza, sąd może całkowicie zakazać kontaktów. Wynika to z art. 113² i 113³ k.r.o.
Zakaz kontaktów jest jednak rozwiązaniem dalej idącym i wymaga odpowiednio poważnych podstaw.
Co oznacza utrudnianie kontaktów z dzieckiem?
Utrudnianie kontaktów może przybierać bardzo różne formy.
Przykładowo może polegać na:
- niewydawaniu dziecka w ustalonym terminie,
- nieobecności z dzieckiem w miejscu, w którym miał nastąpić odbiór,
- regularnym odwoływaniu spotkań bez obiektywnej przyczyny,
- skracaniu ustalonych kontaktów,
- uniemożliwianiu rozmów telefonicznych przewidzianych w orzeczeniu,
- organizowaniu dziecku w czasie kontaktu innych zajęć uniemożliwiających spotkanie,
- niewykonywaniu innych obowiązków koniecznych do realizacji kontaktu.
Nie każde niezrealizowane spotkanie oznacza jednak automatycznie zawinione utrudnianie kontaktów.
Choroba dziecka, zdarzenie losowe albo inne obiektywne okoliczności mogą powodować, że konkretny kontakt nie może dojść do skutku. Znaczenie ma zawsze całość okoliczności sprawy.
Co zrobić, gdy drugi rodzic nie wykonuje ustalonych kontaktów?
Jeżeli kontakty zostały określone w wykonalnym orzeczeniu sądu albo ugodzie zawartej przed sądem lub mediatorem, a jeden z rodziców nie wykonuje wynikających z nich obowiązków, można wszcząć szczególne postępowanie dotyczące wykonywania kontaktów z dzieckiem.
Procedura składa się zasadniczo z dwóch etapów.
Pierwszy etap – zagrożenie nakazaniem zapłaty
Zgodnie z art. 598¹⁵ § 1 k.p.c., jeżeli osoba, pod której pieczą pozostaje dziecko, nie wykonuje albo niewłaściwie wykonuje obowiązki związane z kontaktami, sąd może zagrozić jej nakazaniem zapłaty na rzecz drugiego rodzica określonej sumy pieniężnej za każde naruszenie obowiązku.
Przy ustalaniu tej kwoty sąd uwzględnia sytuację majątkową zobowiązanego.
Przykładowo sąd może zagrozić nakazaniem zapłaty określonej kwoty za każdy przypadek nieuzasadnionego niewydania dziecka na kontakt.
Drugi etap – nakazanie zapłaty
Jeżeli mimo wcześniejszego zagrożenia rodzic nadal narusza obowiązki, można wystąpić o nakazanie zapłaty.
Sąd ustala wówczas należną sumę odpowiednio do liczby stwierdzonych naruszeń.
Prawomocne postanowienie nakazujące zapłatę stanowi tytuł wykonawczy bez konieczności uzyskiwania dodatkowej klauzuli wykonalności.
Nie jest to więc jedynie formalne upomnienie rodzica – dalsze naruszanie ustalonych zasad może prowadzić do realnych konsekwencji finansowych.
Sankcja może dotyczyć również rodzica, który nie przychodzi na kontakty
Mechanizm działa w obie strony.
Nie tylko rodzic sprawujący codzienną pieczę nad dzieckiem ma obowiązek umożliwiać kontakty.
Również rodzic uprawniony do kontaktów powinien wykonywać obowiązki wynikające z orzeczenia lub ugody.
Sąd Najwyższy w uchwale z 13 kwietnia 2022 r., sygn. akt III CZP 76/22, potwierdził, że sąd może zagrozić nakazaniem zapłaty również rodzicowi uprawnionemu do kontaktów, który ich nie realizuje, nawet jeżeli w ugodzie użyto sformułowania, że ma on „prawo” do kontaktów. Sąd Najwyższy zwrócił uwagę, że prawu do kontaktów odpowiada również obowiązek ich wykonywania.
Ma to praktyczne znaczenie np. wtedy, gdy jeden z rodziców regularnie zapowiada odbiór dziecka, a następnie bez uzasadnienia nie pojawia się, dezorganizując życie dziecka i drugiego rodzica.
Czy można odzyskać koszty zmarnowanego kontaktu?
Tak.
Art. 598¹⁷ k.p.c. przewiduje również możliwość dochodzenia zwrotu uzasadnionych wydatków poniesionych w związku z przygotowaniem kontaktu, jeżeli do spotkania nie doszło wskutek niewykonania albo niewłaściwego wykonania obowiązków przez drugą stronę.
Może chodzić np. o określone koszty podróży poniesione po to, aby przyjechać po dziecko, jeżeli ostatecznie kontakt został bezpodstawnie uniemożliwiony.
Przepis działa odpowiednio również w odwrotnej sytuacji – gdy to rodzic uprawniony do kontaktów narusza swoje obowiązki.
A co, jeżeli rodzic twierdzi: „dziecko samo nie chce iść”?
To jedna z najtrudniejszych sytuacji w praktyce.
Nie można przyjąć prostego założenia, że każde niewydanie dziecka jest automatycznie zawinione przez rodzica, z którym dziecko mieszka.
Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 22 czerwca 2022 r., sygn. akt SK 3/20, uznał, że mechanizm sankcji pieniężnych nie może obejmować sytuacji, w której niewykonywanie obowiązków jest wynikiem zachowania dziecka niewywołanego przez osobę sprawującą nad nim pieczę. Sąd powinien więc badać, czy odmowa dziecka rzeczywiście ma charakter samodzielny, czy też pozostaje pod wpływem zachowania rodzica.
Jednocześnie sprawa nie kończy się zawsze na oświadczeniu, że „dziecko odmówiło”.
Bardzo istotna jest uchwała Sądu Najwyższego z 3 października 2025 r., sygn. akt III CZP 20/25. Sąd Najwyższy stwierdził, że fakt, iż rodzic sprawujący pieczę nie wykonuje obowiązku ze względu na postawę dziecka, nie wyłącza możliwości nakazania zapłaty, gdy postawa dziecka jest wynikiem zachowania obojga rodziców.
Oznacza to, że sąd powinien badać nie tylko sam fakt odmowy dziecka, ale także źródło tej odmowy i zachowanie obojga rodziców.
Czy rodzic musi tylko „wystawić dziecko przed drzwi”?
Nie.
Obowiązki osoby, pod której pieczą pozostaje dziecko, nie zawsze ograniczają się do czysto technicznego wydania dziecka.
Sąd Najwyższy w uchwale z 28 kwietnia 2022 r., sygn. akt III CZP 87/22, wskazał, że z ugody dotyczącej kontaktów wynika również obowiązek takiego zachowania rodzica sprawującego pieczę, które jest niezbędne do prawidłowego wykonywania ustalonego sposobu kontaktów.
Może więc mieć znaczenie także sposób przygotowania dziecka do spotkania, przekazywania informacji czy współdziałania przy realizacji ustalonego harmonogramu.
Każdorazowo trzeba jednak oceniać konkretne postanowienie lub ugodę oraz sytuację dziecka.
Jak dokumentować utrudnianie kontaktów?
Jeżeli problem się powtarza, bardzo ważne jest gromadzenie dowodów.
Warto zachowywać m.in.:
- wiadomości SMS i e-mail,
- rozmowy prowadzone przez komunikatory,
- informacje o odwoływaniu kontaktów,
- korespondencję dotyczącą ustalania odbioru dziecka,
- dowody poniesionych kosztów podróży,
- dane osób będących świadkami próby odbioru dziecka,
- własny chronologiczny wykaz niezrealizowanych kontaktów.
Dobrze jest prowadzić prostą tabelę:
data kontaktu – jak miał wyglądać – co się wydarzyło – jaka była przyczyna – jaki istnieje dowód.
Przy kilkunastu naruszeniach znacznie ułatwia to późniejsze przedstawienie sądowi uporządkowanego przebiegu zdarzeń.
Czy ustalone kontakty można później zmienić?
Tak.
Rozstrzygnięcie dotyczące kontaktów nie jest ustalone raz na zawsze.
Art. 113⁵ k.r.o. przewiduje, że sąd opiekuńczy może zmienić wcześniejsze rozstrzygnięcie, jeżeli wymaga tego dobro dziecka.
Może być to potrzebne np. gdy:
- dziecko stało się starsze,
- zmienił się jego plan szkolny,
- jeden z rodziców przeprowadził się do innego miasta,
- dotychczasowy harmonogram przestał być możliwy do wykonywania,
- zmieniła się relacja dziecka z rodzicem,
- dotychczasowy sposób kontaktów generuje stałe konflikty.
Jeżeli więc problem wynika przede wszystkim z tego, że kilka lat temu ustalony harmonogram nie przystaje już do aktualnej sytuacji dziecka, czasami właściwym rozwiązaniem nie jest postępowanie o wykonanie kontaktów, lecz wniosek o ich zmianę.
Utrudnianie kontaktów z dzieckiem – co zrobić krok po kroku?
Jeżeli kontakty nie są prawidłowo realizowane, warto:
Sprawdzić dokładną treść orzeczenia lub ugody.
Dokumentować każde niezrealizowane albo nieprawidłowo wykonane spotkanie.
Ustalić rzeczywistą przyczynę problemu – w szczególności gdy pojawia się odmowa dziecka.
Podjąć próbę rzeczowego ustalenia sposobu wykonywania kontaktów, jeżeli istnieje jeszcze przestrzeń do porozumienia.
Jeżeli kontakty nie zostały wcześniej formalnie określone – wystąpić o ich uregulowanie.
Jeżeli orzeczenie lub ugoda istnieją, ale są naruszane – rozważyć wniosek o zagrożenie nakazaniem zapłaty za naruszanie obowiązków.
W przypadku dalszych naruszeń po wydaniu takiego postanowienia – wystąpić o nakazanie zapłaty odpowiedniej sumy.
Jeżeli dotychczasowy model kontaktów przestał odpowiadać dobru dziecka – rozważyć zmianę sposobu ich uregulowania.
Kontakty z dzieckiem po rozstaniu – najważniejsze jest dobro dziecka
Prawo do kontaktu nie powinno być traktowane jako narzędzie prowadzenia dalszego konfliktu pomiędzy byłymi partnerami.
Ustawodawca przyznaje prawo i obowiązek utrzymywania kontaktów zarówno rodzicowi, jak i dziecku. Dlatego przy każdym rozstrzygnięciu punktem odniesienia pozostaje dobro małoletniego, a nie wzajemne pretensje dorosłych.
Jednocześnie rodzic, który bez uzasadnienia regularnie uniemożliwia wykonywanie prawidłowo ustalonych kontaktów, powinien liczyć się z tym, że polskie prawo przewiduje instrumenty pozwalające doprowadzić do ich wykonywania, w tym także konsekwencje finansowe za kolejne naruszenia.
Z drugiej strony mechanizm ten nie działa automatycznie. Sąd musi uwzględnić okoliczności konkretnej sprawy, w tym stanowisko dziecka, jego wiek i dojrzałość oraz rzeczywiste przyczyny niewykonania kontaktu.
Dlatego w konfliktach dotyczących kontaktów szczególnie ważne jest nie tylko posiadanie formalnego orzeczenia, ale również precyzyjne uregulowanie zasad spotkań i odpowiednie dokumentowanie sposobu ich wykonywania.