Rozwód kończy małżeństwo, ale nie kończy automatycznie wspólnego kredytu. Dla banku byli małżonkowie, którzy wspólnie zawarli umowę kredytową, nadal pozostają jej stronami na zasadach wynikających z tej umowy. Nie zmienia tego ani sam wyrok rozwodowy, ani późniejszy podział majątku, ani nawet ustalenie między byłymi małżonkami, że mieszkanie i obowiązek faktycznej spłaty kredytu przejmie tylko jedno z nich.
W praktyce oznacza to, że rozwód, podział własności mieszkania oraz odpowiedzialność wobec banku to trzy odrębne kwestie, które trzeba odpowiednio uporządkować.
Szczególnie istotne staje się to wtedy, gdy małżonkowie w czasie trwania małżeństwa kupili wspólnie mieszkanie lub dom, finansując zakup kredytem hipotecznym. Po rozwodzie trzeba bowiem zdecydować nie tylko, kto pozostanie właścicielem nieruchomości, ale także co zrobić z kredytem, którego spłata może być rozłożona jeszcze na wiele lat.
Czy rozwód powoduje podział kredytu?
Nie.
Sam rozwód nie powoduje zmiany umowy zawartej z bankiem. Jeżeli małżonkowie wspólnie zaciągnęli kredyt, rozwiązanie ich małżeństwa nie powoduje automatycznie, że od tego momentu każde z nich odpowiada jedynie za połowę zadłużenia albo że kredyt zostaje przypisany osobie, która pozostaje w mieszkaniu.
Najważniejsze jest bowiem to, kto jest dłużnikiem wobec banku i jaka odpowiedzialność wynika z umowy kredytowej.
Jeżeli byli małżonkowie odpowiadają za zobowiązanie solidarnie, bank może – zgodnie z art. 366 § 1 Kodeksu cywilnego – żądać całości lub części świadczenia od wszystkich dłużników łącznie, od kilku z nich albo od każdego z osobna. Zobowiązanie jest solidarne, jeżeli wynika to z ustawy albo z czynności prawnej, a osoby, które wspólnie zaciągnęły zobowiązanie dotyczące ich wspólnego mienia, są co do zasady zobowiązane solidarnie, chyba że umówiono się inaczej.
Dlatego zawsze trzeba w pierwszej kolejności sprawdzić treść konkretnej umowy kredytowej.
Samo pozostawanie w związku małżeńskim nie oznacza natomiast automatycznie, że każdy dług jednego małżonka jest jednocześnie osobistym długiem drugiego. Inaczej wygląda sytuacja, gdy umowę kredytową podpisali oboje małżonkowie, a inaczej, gdy kredytobiorcą jest tylko jedno z nich.
Dla banku rozwód nie zmienia zasad odpowiedzialności kredytobiorców
To jedna z najważniejszych kwestii, o której należy pamiętać.
Może dojść do sytuacji, w której po rozwodzie:
- mieszkanie otrzyma wyłącznie żona,
- mąż wyprowadzi się z niego i przestanie być właścicielem,
- byli małżonkowie uzgodnią, że wszystkie dalsze raty będzie regulowała żona.
a mimo to mąż nadal pozostanie wobec banku kredytobiorcą i dłużnikiem.
Sąd Najwyższy jednoznacznie wskazał w postanowieniu z 26 stycznia 2017 r., sygn. akt I CSK 54/16, że podział majątku wspólnego, w tym przyznanie lokalu jednemu z małżonków, nie wpływa na dalsze istnienie solidarnego i osobistego zobowiązania obojga małżonków do spłaty kredytu.
Oznacza to, że samo stwierdzenie w porozumieniu byłych małżonków:
„mieszkanie przejmuje żona i od tej chwili sama spłaca kredyt”
nie powoduje jeszcze, że były mąż przestaje być dłużnikiem banku.
Takie porozumienie może regulować stosunki pomiędzy byłymi małżonkami, ale nie może bez udziału banku pogorszyć sytuacji banku jako wierzyciela.
Czy przy podziale majątku sąd może „przepisać” kredyt na jednego z małżonków?
Co do zasady – nie.
Postępowanie o podział majątku wspólnego służy przede wszystkim podziałowi aktywów, a więc np.:
- mieszkania,
- domu,
- samochodu,
- oszczędności,
- ruchomości,
- innych praw majątkowych.
Nie służy natomiast do podziału istniejących i niespłaconych długów byłych małżonków.
Sąd Najwyższy wielokrotnie podkreślał, że w postępowaniu o podział majątku wspólnego co do zasady nie dokonuje się podziału niespłaconych zobowiązań. Wynika to również z tego, że rozstrzygnięcie między byłymi małżonkami nie może pozbawić wierzyciela jego praw.
W praktyce sąd może więc przykładowo:
przyznać mieszkanie na wyłączną własność jednemu z byłych małżonków,
ale nie może bez zgody banku skutecznie postanowić, że:
od tej chwili tylko ta osoba pozostaje dłużnikiem banku, a druga zostaje z kredytu zwolniona.
To wymaga odrębnego uregulowania stosunku z bankiem.
Mieszkanie dla jednego małżonka, kredyt nadal na oboje – czy to możliwe?
Tak. I właśnie taka sytuacja występuje w praktyce bardzo często.
Po podziale majątku jeden z byłych małżonków może zostać jedynym właścicielem mieszkania, natomiast nadal oboje mogą być osobistymi dłużnikami banku.
W konsekwencji powstaje pewna asymetria:
własność mieszkania: jedna osoba,
obowiązek wobec banku: nadal obie osoby.
Hipoteka również nie znika wskutek rozwodu ani podziału majątku. Jeżeli nieruchomość była obciążona hipoteką zabezpieczającą kredyt, nadal pozostaje ona obciążona tym zabezpieczeniem.
Sąd Najwyższy w uchwale siedmiu sędziów z 27 lutego 2019 r., sygn. akt III CZP 30/18, podkreślił, że podział majątku nie zmienia sytuacji wierzyciela hipotecznego ani kręgu osobistych dłużników. Jeżeli nieruchomość otrzymuje jedno z byłych małżonków, hipoteka nadal obciąża tę nieruchomość, natomiast odpowiedzialność osobista kredytobiorców zasadniczo pozostaje taka, jaka wynikała z zobowiązania wobec banku.
Jak można zwolnić jednego z byłych małżonków z kredytu?
Tutaj potrzebny jest już udział banku.
Kodeks cywilny przewiduje instytucję przejęcia długu. Zgodnie z art. 519 k.c. możliwe jest wstąpienie innej osoby na miejsce dotychczasowego dłużnika w taki sposób, że dotychczasowy dłużnik zostaje z długu zwolniony. Jeżeli przejęcie długu następuje na podstawie porozumienia pomiędzy dłużnikiem a osobą przejmującą dług, konieczna jest zgoda wierzyciela. Umowa oraz zgoda wierzyciela wymagają formy pisemnej pod rygorem nieważności.
W przypadku kredytu bankowego oznacza to w praktyce konieczność uzgodnienia zmiany z bankiem.
Jeżeli więc byli małżonkowie chcą, aby:
- mieszkanie należało tylko do jednego z nich,
- kredyt również obciążał wyłącznie tę osobę,
- drugi były małżonek został całkowicie zwolniony z zobowiązania.
samo porozumienie pomiędzy nimi nie wystarcza.
Potrzebna jest odpowiednia zgoda banku i zmiana stosunku kredytowego.
Bank nie ma obowiązku wyrażenia takiej zgody. Z jego punktu widzenia rezygnacja z jednego z dłużników oznacza bowiem zmniejszenie liczby osób, od których może dochodzić spłaty zobowiązania.
Jakie rozwiązania są możliwe po rozwodzie?
Nie ma jednego rozwiązania odpowiedniego dla każdej sytuacji. Najczęściej rozważane są cztery warianty.
1. Jedno z małżonków przejmuje mieszkanie i – za zgodą banku – kredyt
Jest to rozwiązanie najbardziej przejrzyste.
Jedna osoba zostaje właścicielem nieruchomości i jedynym kredytobiorcą, natomiast druga otrzymuje odpowiednią spłatę wynikającą z podziału majątku i zostaje zwolniona z zobowiązania wobec banku.
Warunkiem jest jednak uzyskanie akceptacji banku.
2. Jedno z małżonków przejmuje mieszkanie, ale oboje nadal pozostają kredytobiorcami
Takie rozwiązanie jest prawnie możliwe, lecz dla osoby, która przestała być właścicielem nieruchomości, może być ryzykowne.
Były małżonek może bowiem:
- nie posiadać już żadnego prawa do mieszkania,
- nie korzystać z niego,
- nie mieć wpływu na sposób korzystania z nieruchomości,
a jednocześnie nadal odpowiadać wobec banku za kredyt.
Jeżeli osoba, która miała spłacać raty, przestanie to robić, bank może – w zakresie wynikającym z umowy i zasad odpowiedzialności – skierować żądanie również do drugiego kredytobiorcy.
Dlatego samo wewnętrzne uzgodnienie dotyczące spłaty kredytu nie powinno być mylone ze zwolnieniem z odpowiedzialności wobec banku.
3. Sprzedaż nieruchomości i spłata kredytu
Innym rozwiązaniem może być sprzedaż wspólnego mieszkania lub domu i przeznaczenie odpowiedniej części ceny na spłatę pozostałego kredytu.
Jeżeli uzyskana cena pozwala na całkowitą spłatę zadłużenia, stosunek z bankiem może zostać zakończony, a pozostałe po spłacie środki mogą zostać rozliczone pomiędzy byłymi małżonkami.
W każdym takim przypadku trzeba jednak wcześniej sprawdzić aktualne saldo kredytu, warunki jego wcześniejszej spłaty oraz dokumenty potrzebne do wykreślenia hipoteki.
4. Dalsza wspólna spłata kredytu
Byli małżonkowie mogą również przez pewien czas nadal wspólnie spłacać kredyt.
Rozwiązanie takie nie zawsze jednak jest korzystne. Oznacza bowiem utrzymywanie przez wiele lat wspólnego zobowiązania finansowego pomimo ustania małżeństwa.
Jeżeli strony decydują się na taki wariant, warto bardzo precyzyjnie określić pomiędzy nimi m.in.:
- kto faktycznie płaci raty,
- w jakich proporcjach,
- jak rozliczane są nadpłaty,
- kto ponosi koszty ubezpieczenia i innych opłat,
- co dzieje się w przypadku opóźnienia w płatności,
- czy i kiedy nieruchomość ma zostać sprzedana,
- w jaki sposób mają być rozliczane przyszłe spłaty.
Co jeżeli po rozwodzie kredyt spłaca tylko jeden z byłych małżonków?
To kolejna bardzo częsta sytuacja.
Przykładowo po rozwodzie żona pozostaje w mieszkaniu i od tego momentu sama opłaca wszystkie raty, chociaż kredytobiorcami nadal są oboje byli małżonkowie.
Nie oznacza to automatycznie, że drugi małżonek zostaje definitywnie zwolniony z jakichkolwiek rozliczeń.
W przypadku dłużników solidarnych zastosowanie może mieć art. 376 § 1 k.c. Zgodnie z tym przepisem, jeżeli jeden z dłużników solidarnych spełnił świadczenie, o tym, czy i w jakiej części może żądać zwrotu od pozostałych współdłużników, rozstrzyga przede wszystkim istniejący pomiędzy nimi stosunek prawny. Jeżeli nic innego z niego nie wynika, dłużnik, który spełnił świadczenie, może co do zasady żądać zwrotu w częściach równych.
Nie oznacza to jednak, że w każdej sprawie automatycznie wystarczy podzielić wszystkie spłacone raty przez dwa. Znaczenie może mieć m.in.:
- treść porozumień pomiędzy byłymi małżonkami,
- sposób dokonania podziału majątku,
- okres, w którym dokonywane były spłaty,
- charakter zobowiązania,
- źródło środków przeznaczonych na spłatę.
Dlatego rozliczenie rat kredytu wymaga analizy konkretnej sytuacji.
Spłata kredytu po ustaniu wspólności, ale przed podziałem majątku
Szczególne znaczenie ma okres pomiędzy ustaniem wspólności majątkowej a dokonaniem ostatecznego podziału majątku.
Jeżeli w tym czasie tylko jeden z byłych małżonków spłaca ze swoich środków wspólny dług, może powstać roszczenie podlegające rozliczeniu w postępowaniu o podział majątku.
Sąd Najwyższy wskazał m.in. w postanowieniu z 14 marca 2019 r., sygn. akt IV CSK 615/17, że jeżeli po ustaniu wspólności majątkowej, lecz przed podziałem majątku, jedna ze stron spłaciła ze swoich środków wspólny dług małżonków, odpowiednio zgłoszone żądanie jego rozliczenia może zostać uwzględnione w postępowaniu działowym.
Dlatego przy podziale majątku warto dokładnie ustalić i udokumentować:
- kiedy ustała wspólność majątkowa,
- kto od tego momentu spłacał kredyt,
- z jakiego rachunku dokonywane były płatności,
- jaka część rat została rzeczywiście zapłacona przez każdego z byłych małżonków.
A co z ratami zapłaconymi już po podziale majątku?
Sytuacja nie kończy się wraz z prawomocnym podziałem majątku, jeżeli wspólny kredyt nadal istnieje.
Jeżeli po podziale majątku jeden z byłych małżonków spłaca wspólne zobowiązanie w zakresie przekraczającym obciążającą go część, może powstać roszczenie regresowe wobec drugiego współdłużnika.
Sąd Najwyższy potwierdził w sprawie I CSK 54/16, że spłacanie kredytu już po podziale majątku może prowadzić do roszczeń pomiędzy byłymi małżonkami jako dłużnikami solidarnymi, w tym na podstawie art. 376 k.c.
Oznacza to również, że kwestie dalszej spłaty kredytu warto przemyśleć przed zakończeniem podziału majątku, a nie dopiero po pojawieniu się pierwszego sporu o raty.
Czy przy podziale majątku od wartości mieszkania odejmuje się pozostały kredyt?
To zagadnienie budzi wiele wątpliwości.
Intuicyjnie mogłoby się wydawać, że jeżeli:
- mieszkanie jest warte 800.000 zł,
- do spłaty pozostało 400.000 zł kredytu,
to jego „wartość do podziału” powinna wynosić 400.000 zł.
Co do zasady nie jest to obecnie prawidłowy sposób rozumowania w typowej sprawie, w której oboje byli małżonkowie są osobistymi dłużnikami banku.
Sąd Najwyższy w uchwale z 28 marca 2019 r., sygn. akt III CZP 21/18, przyjął, że w sprawie o podział majątku wspólnego obejmującego nieruchomość obciążoną hipoteką zabezpieczającą kredyt udzielony małżonkom, sąd – przyznając nieruchomość jednemu z nich – co do zasady ustala jej wartość z pominięciem wartości obciążenia hipotecznego, chyba że w konkretnej sprawie występują ważne względy przemawiające za innym rozwiązaniem.
Podobne stanowisko Sąd Najwyższy prezentował w kolejnych orzeczeniach, podkreślając, że niespłacony dług nadal obciąża oboje dłużników i nie jest dzielony w postępowaniu działowym.
Jest to bardzo istotne przy ustalaniu wysokości spłaty należnej temu z małżonków, któremu nieruchomość nie zostanie przyznana.
Nie można więc automatycznie zakładać:
wartość mieszkania minus aktualne saldo kredytu = wartość mieszkania przyjmowana do podziału majątku.
Każda taka sprawa wymaga jednak analizy konkretnego stanu faktycznego, ponieważ Sąd Najwyższy pozostawił możliwość odmiennego podejścia w razie wystąpienia ważnych względów.
Czy byli małżonkowie mogą sami ustalić, kto będzie spłacał kredyt?
Tak.
Byli małżonkowie mogą zawrzeć pomiędzy sobą porozumienie dotyczące dalszego wykonywania zobowiązania. Mogą przykładowo ustalić, że wszystkie raty będzie regulowała osoba, która otrzymała mieszkanie.
Trzeba jednak ponownie podkreślić różnicę pomiędzy:
stosunkiem wewnętrznym pomiędzy byłymi małżonkami
a
stosunkiem każdego z nich wobec banku.
Porozumienie może mieć bardzo duże znaczenie dla późniejszych wzajemnych rozliczeń, ale bez odpowiedniej zmiany umowy kredytowej i zgody banku nie zwalnia automatycznie jednego kredytobiorcy z długu wobec banku.
Dlatego dobrze przygotowane porozumienie powinno uwzględniać oba poziomy problemu.
Co z kredytem trzeba ustalić przed podziałem majątku?
Jeżeli w skład majątku wspólnego wchodzi mieszkanie lub dom kupiony na kredyt, przed zawarciem ugody albo wszczęciem sprawy o podział majątku warto ustalić co najmniej:
Kto jest stroną umowy kredytowej?
Na jakich zasadach kredytobiorcy odpowiadają wobec banku?
Jakie jest aktualne saldo zadłużenia?
Jaka jest aktualna wartość rynkowa nieruchomości?
Kto po ustaniu wspólności spłacał raty i w jakiej wysokości?
Czy jedno z byłych małżonków chce przejąć nieruchomość?
Czy osoba ta jest zainteresowana również przejęciem całego kredytu?
Czy bank wyrazi zgodę na zwolnienie drugiego kredytobiorcy?
Jak ma wyglądać ewentualna spłata na rzecz drugiego małżonka?
Co stanie się, jeśli bank odmówi zmiany umowy kredytowej?
Dopiero po ustaleniu tych kwestii można bezpiecznie oceniać poszczególne warianty podziału.
Czy warto rozwiązać kwestię kredytu jeszcze przed podziałem majątku?
Jeżeli jest to możliwe – warto przynajmniej znać stanowisko banku.
Sytuacja, w której byli małżonkowie najpierw dokonują definitywnego podziału majątku, a dopiero później ustalają, czy bank zgodzi się zwolnić jednego z nich z kredytu, może prowadzić do poważnych komplikacji.
Może się bowiem okazać, że jedna osoba utraci własność nieruchomości, otrzyma spłatę albo zgodzi się na określone warunki podziału, lecz nadal przez kilkanaście lub kilkadziesiąt lat pozostanie dłużnikiem banku.
Dlatego przy nieruchomości obciążonej kredytem podział majątku i sposób dalszej obsługi kredytu powinny być planowane łącznie, nawet jeżeli z prawnego punktu widzenia są to odrębne stosunki.
Wspólny kredyt po rozwodzie – najważniejsze zasady
Rozwód sam w sobie nie rozwiązuje umowy kredytowej i nie powoduje automatycznego podziału długu.
Jeżeli oboje byli małżonkowie są kredytobiorcami, co do zasady nadal pozostają nimi także po rozwodzie.
Przyznanie mieszkania jednemu z małżonków w wyniku podziału majątku nie oznacza automatycznego przejęcia przez niego całego kredytu.
Sąd dokonujący podziału majątku zasadniczo dzieli aktywa, a nie niespłacone długi.
Zwolnienie jednego kredytobiorcy z długu wymaga odpowiedniego uregulowania stosunku z bankiem.
Jeżeli jeden z byłych małżonków sam spłaca wspólne zobowiązanie, mogą powstać pomiędzy byłymi małżonkami roszczenia o wzajemne rozliczenie dokonanych spłat.
Przy podziale nieruchomości obciążonej hipoteką nie należy automatycznie odejmować aktualnego salda kredytu od wartości rynkowej mieszkania – zgodnie z aktualną linią orzeczniczą Sądu Najwyższego zasadą jest inne podejście.
Najczęściej zadawane pytania
Czy po rozwodzie mogę przestać płacić kredyt, jeżeli wyprowadziłem się z mieszkania?
Sama wyprowadzka ani rozwód nie powodują ustania zobowiązania wobec banku. Jeżeli dana osoba nadal jest kredytobiorcą, jej odpowiedzialność należy oceniać zgodnie z umową kredytową.
Czy sąd rozwodowy może nakazać byłemu mężowi lub żonie przejęcie kredytu?
Samo orzeczenie pomiędzy małżonkami nie może zastąpić zgody banku na zmianę osoby dłużnika. Bank jest odrębnym wierzycielem i podział majątku nie może pozbawić go przysługujących mu praw.
Czy można przepisać kredyt hipoteczny tylko na jednego małżonka?
Jest to możliwe, jeżeli zostaną spełnione wymagania związane ze zmianą umowy i bank wyrazi wymaganą zgodę na zwolnienie drugiego kredytobiorcy z długu.
Czy osoba, która dostała mieszkanie, powinna sama spłacać kredyt?
Może tak wynikać z ustaleń pomiędzy byłymi małżonkami, jednak nie oznacza to automatycznie, że drugi kredytobiorca przestaje odpowiadać wobec banku. Są to dwie odrębne kwestie.
Czy mogę żądać zwrotu połowy rat, jeżeli po rozwodzie sam spłacam kredyt?
Takie roszczenie może powstać, szczególnie w przypadku odpowiedzialności solidarnej, ale jego zakres zależy od konkretnej sytuacji, treści stosunku pomiędzy współdłużnikami, momentu dokonywania spłat oraz ustaleń dokonanych przy podziale majątku.
Czy kredyt hipoteczny obniża wartość mieszkania przy podziale majątku?
Nie można automatycznie pomniejszać wartości rynkowej nieruchomości o aktualne saldo kredytu. Sąd Najwyższy przyjął, że w typowej sytuacji, gdy kredyt zabezpieczony hipoteką obciąża osobistą odpowiedzialnością oboje małżonków, wartość nieruchomości przy podziale ustala się co do zasady bez pomniejszania jej o wartość hipoteki, z zastrzeżeniem możliwości wystąpienia szczególnych okoliczności.
Wspólny kredyt po rozwodzie – warto zaplanować rozliczenie wcześniej
Kredyt hipoteczny jest często zobowiązaniem zawieranym na kilkadziesiąt lat, dlatego jego konsekwencje mogą trwać znacznie dłużej niż samo małżeństwo.
Największym błędem jest utożsamianie podziału mieszkania z podziałem kredytu. To, kto po rozwodzie zostaje właścicielem nieruchomości, nie przesądza jeszcze o tym, kto pozostaje dłużnikiem banku.
Przed dokonaniem podziału majątku warto więc przeanalizować nie tylko wartość nieruchomości i wysokość spłat należnych byłemu małżonkowi, ale również treść umowy kredytowej, aktualne saldo zadłużenia, dotychczasowy sposób spłaty rat oraz możliwość zwolnienia jednego z kredytobiorców z długu.
Pozwala to uniknąć sytuacji, w której były małżonek nie ma już żadnego prawa do mieszkania, ale nadal przez wiele lat ponosi odpowiedzialność za kredyt zaciągnięty na jego zakup.